Tempo Semanal

SD HALO ESTRATEJIA MANAN FUNU KARIK PEDN HO DR NO ASESORES BELE LORI DEZENVOLVIMENTU BA TL? Featured

Rate this item
(1 Vote)
East Timor Prime Minister, Jose Alexandre Kay Rala Xanana Gusmao, Photo Antonio Dasiparu/EPA East Timor Prime Minister, Jose Alexandre Kay Rala Xanana Gusmao, Photo Antonio Dasiparu/EPA

Tempo Semanal, 31/12/2013
 
Primeiru Ministru Xanana Gusma’o ne’ebe iha 1974 sai operariu ka badaen iha Darwin no fila ba Timor iha fulan oetobru tinan hanesan hodi servisu hanesan jornalista no simpatizantes ba partidu FRETILIN. Iha tinan 1975 Xanana involve direitamente liu ba Partidu FRETILIN no wainhira glove mosu iha fulan Agusto, UDT sira dadur Xanana iha sede FRETILIN.

Xanana sai hanesan membru CCF, iha ona Outobru 1975, ho pozisaun hanesan vice-sekretariu ba departamentu informasaun.
 
Xanana mos participa iha reuniaun ida ne’ebe hala’o iha uma ida iha lahane iha fulan Novembro hodi deskute kona ba deklarasaun. Reuniaun ne’e halo iha uma ne’ebe Sr. Francisco Xavier do Amaral ninia hela fatin hamutuk, iha sorumutuk ne’e participa husi membru seniors CCF hanesan Nicolao Lobato,  Mari Alkatiri, Mau Lear no seluk tan. Iha momentu ne’eba maka hasai desizaun atu halo deklarasaun unilateralmente independencia ba timor Leste. I Xanana ne’ebe hanesan vice-Sekretariu Departamentu Informasaun nian maka nia mos responsavel ba Impresaun Textu Proklamasaun ne’ebe le’e husi primeiru Presidenti iha loron 28 Novembru 1975. Nu’udar Cice-Sekretariu Departamentu Informasaun Xanana halo filmajen ba proklamasaun unilateral ne’e.
Tan ba Indonesia hahu tama to’o ona iha Atabae nune’e maka tuir resultadu husi reuniaun CCF ninian ida iha Dili deside Sahe, Kruma, Sera Key, Fera Lafaek, Ma Hunu ho Xanana destaka ba Loes hodi akompania segundu komandante Hermenegildo Alves.
 
Iha Dezembru 1975 Xanana simu fali ordem husi Vice-Presidenti Nicolao Lobato atu nia ho Fera Lafaek ba fali destaka iha Tibar hodi impede inimigu ninia avansu ba Ermera. Maibe Indonesia ninia forcas bo’ot Xanana ho Fera Lafaek tenke ses ba aileu hodi hato’o relatoriu ba lideranca FRETILIN ne’ebe iha ne’eba ona.
 
Iha Janeiru 1976, Xanana mos hola parte iha reuniaun CCF ho komando da Luta iha Maubese. Iha reuniaun ne’e deside hodi fahe membru CCF ba teritoriu tomak no Xanana hamutuk Fera Lafaek, Sebastiao Montalvao ba area Manatutu ninian. Xanana to’o iha Manatutu nia ba liu kribas hamutuk ho forcas.
 
Iha Marco 1976 Xanana hamutuk ho respeonsavel politiku Manatutu ninian maka Sr. Mario Bonifacio hodi ba tuir enkontru CCF ho Komandu da Luta ninian iha Fatu Berliu. Iha reuniaun ne’e maka debate kona ba asuntus estratejika ba oin depois de primeira fase operasoeins husi inimigu ninian.
 
Iha fulan Maiu 1976 Xanana participa tan fali iha reuniaun CCF iha soibada. Iha reunaiun ne’e maka hasai medidas no orientasoeins estratejikas atu organiza estruturalmente Resistencia hodi hasoru okupasaun iha areas politikas no aramada, hodi estabelese setores, rehioes no zonas.
Iha Reunaiun ne’e maka Xanana hahu simu kna’ar hanesan Adjuntu ba koloka iha area Vikeke ho ninia sekretariu de rejiaun maka membru CCF, Inacio Fonseca. Xanana destakada iha parte leste vikeke sorin, ossu sorin, watu lari no watu karbau.
 
Iha ai laran Xanana mos loke Centro de Formasaun Politika iha Matahoi Watulari ho iha tan Edemumu hodi hanorin politika ba kuadrus medius sira.
 
Iha Maiu 1977, iha Reunaiun CCF laline ninian mos Xanana participa tan tuir nia katak iha reuniaun ne’e hodi debate kona ba problemas estatejikus funu nian, Konstituisaun forcas nian, kestoeins politikas no ideolojikas ba FRETILIN.
Iha Julho 1977 depois de prende tiha Presidenti FRETILIN, Francisco Xavier do Amaral, komisarius politikius (iha ai laran kuinesidu ho CP) no sekretariu rejaiun sira simu konvokatoriu hodi tuir reuniaun iha Ai kurus. Iha reunaiun ne’eba, CCF deside halo divizasaun sectorial foun hodi nune’e sector ponta leste kontempla husi Tutuala ate kordaun Estrada Baukau ate Vikeke no Centro leste ninian baliza ho sector centru norte ho sector centru sul.
 
Iha fins 1977, Xanana destakadu fali ba Lospalos nu’udar responsavel politika no adjuntu Ma Huno hanesan responsavel ba Komando Operasaun (Komdop).
 
Iha 22 de Novembro 1978 kalan, rupture do cerku, porsaun boot liu tun foho Matebian ba Centru maibe Xanana sai ho kompania ida ho kuadrus medius ne’ebe indikadus ba Parte leste.
 
Xanana Kumpri ninia obrigasoeins, nu’udar membru CCF no responsavel principal ba rejiaun de gerilia, Xanana la’o mesak, hodi buka, hodi halibur, hodi informa no hasa’e moral kuadrus no forcas sira nian.
 
Iha Marco 1980 membro CCF nain tolu maka hasoru malu iha area lospalos maka hanesan Txai, Ma hunu ho Xanana ne’ebe maka deside hodi ba buka tuir informasaun kona ba lider superior sira no forcas ninian.
 
Iha Maiu 1980, Xanana ho kompania ida ema nain 65 ne’ebe primeiru komandante maka Rosas ko’o susu no segundu komandante maka Johny Meta. Kompania ne’e hanaran DESTLIG (destakamentu de ligasaun Nasional). Iha fins de junho Xanana konsege to’o iha Remexio. Iha ne’e maka Xanana ninia kompania konsege hetan pelotaun ida husi Bazartete ne’ebe komanda husi komandante Mau Karo ho Samaba Sembilan. Iha etapa ida ne’e maka Xanana hahu iha hanoin no hakerek hikas ba ninia maluk sira seluk ne’ebe iha hela ponta Leste kona ba necesidade atu halo Konferencia Nasional ba Reorganizasaun da Luta.
 
Iha 03 Marco 1981 hahu ho Koneferencia Nasional ba Reorganizasaun da Luta iha Laline ho dsikusaun maka’as liu ba iha tematika tolu maka ida, Tematika politika-ideolojika, segundu tematika Militar no terseiru tematika kona ba konteudu erilia rasik.
 
Iha konferencia ne’e iha debate durante loron tolu no Xanana maka apresenta DR. Abilio Araujo sai hanesan presidenti do partidu FRETILIN no iha konferencia ne’e hili mos membru CCF foun hanesan Ma Hudo, Konis Santana, Harin Nere, Holly Natxa, Lere Anan Timur, Bere Mala’e Laka, Kilik Wai Ga’e, Mauk Moruk no seluk tan.
 
Husi Parte Militar hili Kilik Wai Ga’e ba Xefe do Estado Maior das Falintil, Vice-Xefe do Estado Maior maka Mauk Moruk, ao mesmo tempu hanesan komandante Brigada Vermelha ho OloGari Aswain maka hanesan Segundo komandante ba Brigada Vermelha ne’e.
 
Konferencia Nasional ne’e mos maka foo moris ba CRRN (Conselho Revolusionariu Resistencia Nasional) No tuir elisaun Xanana maka nu’udar Presidenti CRRN no komandante en xefe das Falintil. Iha momentu ne’eba Xanana produz tematika ba Funu ninian.
 
Iha Setembro 1981 mosu cerku de anikilamentu ne’ebe TNI sira konsege oho populasaun no forcas barak.
 
Hahu iha 1982 Xanana hahu halo kontaktu ho padre Luigi Prieto no Padre Afonso Nacher hodi tulun prepara hamutuk ho liurai Miguel hodi marka enkontru ida entre Xanana ho Bispo Dom Martinho Lopes iha Liurai Miguel nia uma iha Mehara. Iha okaziaun ne’e maka Xanana haruka sai dokumentus bo’ot ida kona ba reorganizasaun ninian ba DFSE.
 
Iha 1983 Xanana reuniaun ho membru CCF sira hodi hetan lian ida atu simu cesar fogu iha ne’ebe ho objetivu atu habelar ba populasaun katak Resistencia armada sei iha nafatin, sira sei la rende no atu hetan liu tan dalan hodi foo sai informasaun ba exterior.
 
Iha Cesar fogu ne’e Resistencia konsege duni hetan apoiu inklui hamosu levantamentu armada husi Timor oan sira ne’ebe tama iha hansip ka warna ou milsas Indonesia ninian iha 8 de Agusto 1983 ne’e ninia resultadu aumenta hikas fali forca FALINTIL ninian.
 
Iha tinan ne’e mos maka Xanana ho membru CCF sira hamosu planu da Paz ne’ebe ninia konteudu foin maka implementa iha 1999.
 
Iha 1984 Xanana hahu hakerek surat ba membru CCF no Estadu Maior da FALINTIL katak nia hakarak ba enkontru ho sira iha Hudi Laran maibe tan la hein entaun Xanana obrigatoriamente fila fali ba Lia Ruka hodi prepara ba halo reestruturasaun ne’ebe hakanek liu tan relasaun ninian ho Membru CCF balun inklui estadu Maior das Falintil.
 
Iha 1987 Xanana muda fila fali CRRN ba Conselho Nasional da Resistencia Maubere no nia deside despartidariza FALINTIL.
 
Iha 20 Novembro 1992 Xanana hetan Kapturasaun husi TNI iha Lahane Dili maske ninia liman borgol no hetan ameasas mos Xanana nafatin iha ninia pozisaun la rekuinese integrasaun.
 
Iha 1988 Peniche Portugal muda naran CNRM ba Conselho Nasional da Resistencia Timorense (CNRT) Xanana nafatin hanesan presidenti CNRT ho ninia vice maka DR. Jose Ramos Horta no Ir. Mario Carrascalao.
 
Iha Setembro 1999 Xanana sai husi Kadeia ba tama iha Embaixada Inglatera iha Jakarta depois liu ba Darwin mak fila mai TL iha oetobru 1999.
 
Iha 2001 Xanana Preside Comisaun Nasional ne’ebe maka deside kona ba data elisaun ba asembleia konstituante no deside mos loron restaurasaun independencia ne’ebe monu iha 20 de Maiu 2002 ne’ebe ikus mai aprova mos iha Parlamentu nasional.
 
Xanana ho obrigatoriamente simu hodi kandidata aan ba sai hanesan presidenti da Republika iha 2002.
 
Iha 2006 diskursu Presidenti Xanana ninia halo ema balun kontente no balun triste nune’e ema balun dun Xanana maka hakarak hatun FRETILIN.
 
2007 Xanana hari partidu CNRT hodi konkore ba elisaun parlamentar no manan segundu lugar maibe konsege forma koligasaun ho PD, PSD no Undertim hodi ba hari IV Governu konstitusional.
 
Iha 2012 Xanana ninia partidu CNRT sai partidu primeiru mais votadu hodi halo fila fali bloku koligasaun ho PD no F-Mudanca. Xanana nafatin hanesan Primeiru Ministru no iha tinan 2013 PM Xanana halo atakes Xanana halo atakes hasoru media wainhira halo noticia kona ba alegasaun balun hasoru Ministra Financas, PM Xanana defende maka’as interese nasional Timor Leste hodi kontra Australia, iha tinan ne’e mos Mauk Moruk mai sukit hikas kanek tuan 1983 ka 1984 ninian no ikus liu maka PM hasai fila fali lia kroat hasoru jornal independent.
 
Iha momentu Resistencia komandantes ne’ebe ladun produtivu komandante en xefe hasai sira husi sira nia kargu maibe ohin Membru goevrnu barak mak sira nia servisu hetan lamentasoeins husi komunidade maibe PM la bo’ok sira.
 
Maske nune’e Xanana nafatin hanesan lider ida ba nasaun ne’e no ninia hanoin iha tempu uluk no agora interesante atu Timor oan sira hatene maibe konforme ba ninia implemetador no jestor sira. Uluk iha ai laran ema matenek ladun barak no ema ne’ebe remata setimu ano wituan loos maibe la uza asesor bara-barak hanesan ohin loron ne’ebe ema mesak DR. Profesores, SH maibe sei uza nafatin asesor  Karik iha tempu funu ne’eba maka SD sira ne’e uza asesores barak hanesan agora ne’e karik Timor mos hetan ukun rasik aan ka la’e? Maske nune’e mai ita akompania Tempo Semanal (TS) iha intervista ho PM Jose Alexandre Xanana Gusmao (PM Xanana) hanesan tuir mai ne’e:
 
 
TS: Primeiru Perngunta, ita bo’ot hanesan autor importante ida iha luta hodi lori nasaun Timor-leste mai ukun rasik a’an, iha momenu neba senhor Primeiru Ministru ne’ebe sei hanesan Komandante en Chefe das FALINTIL hatu’ur estrategia guera de gerilha ida hodi sai meta ba luta Ukun rasik aan ninian, depois de ukun a’an iha 1999, Senhor Xanana mos tama nafatin iha autor principal ida ba dezenvolve TL, hodi hari’i ekonomia ida forte no hasai povu husi kiak no mukit, iha situasaun ida ne’e senhor PM hatur fila fali tan planu estrategia de dezenvolvimentu nasional husi 2015 ba 2030, karik bele esplika badak konaba prosesu rua ne’e ninia lala’ok?
 
PM Xanana: Bem, esperensia funu nian, esperensia ida que diferente teb-tebes e ita la preparadu ba funu. Bainhira ita hetan liberdade atu hanoin, atu koalia, prepara a’an ba deskolonizasaun, hanoin barak mosu, seidauk partidus mas asosiasoens sira ne’e mosu para atu bele kontempla uitoan hanoin sira ne'ebe’ iha sosiedade timor, iha tempu neba. Klaru ho situasaun iha mundu, iha tempu de quera feria ita hili ideas organisazasaun politika ida ne'ebe, hili dalan ne'ebe ladun….hodi preokupa teb-tebes komunidade internasional e prosesu deskolonizasaun ne'ebe Portugal hala'o hela iha ne’ene la too hotu, ita baku malu tiha, ita oho malu tiha, hodi mos empate no provoka invazaun husi Indonesia. Ita la preparadu ba funu. Ita hahu neineik, neineik hodi organiza a’an, reorganiza neon iha komite central nian iha soibada, importante tebes tanba depois de fulan ne’en funu bele hare no nota katak atu organiza oin nusa. Depois durante tempu ida ne’e mos ami buka aprende uitoan kona ba funu sira iha rai seluk, atu halo tuir to’ok. Maibe tanba ita mesak, ema forca bo’ot. Ema ne’e, Indonesia aplika forsa bo’ot be destroe hotu, destroe baze de apoiu no buat sira ne’e hotu. Halo, husi  kilat ne'ebe liu rihun tolu nulu reduzidu tiha ba iha menus tiha rihun ida. Ida ne'e desafius bo’ot teb-tebes, iha ne’eba ba mos diresaun superior, mate, balu ema kaer, balun rende, forsa sira, hanesan ohin hau dehan husi rihun tolu nulu ba menus de rihun ida atus hitu resin deit, dezafiu bot teb-tebes. Tan ba ida ne’e mak ejiji teb-tebes ba ami ne’ebe sei moris iha neba, atu buka reve fila fali ou aprende nafatin oin nusa mak funu iha fatin seluk ne’e ho oin nusa maka iha ne’e. Ida ne’e atu dehan deit katak, ita hala'o prosesu ida ne’ebe mesmu defisil, prosesu ejiji ba ita atu hare, atu kurizi, atu hadia I neineik-neineik ita bele iha ona kbi’it atu hare ba naruk uituan. Iha Kedan 79 no 80 ami prepara a’an, prepara a’an. Tanba baze de apoiu sira rahun tiha no setor sira rahun hotu no populasaun sira no buat sira ne’e hotu akontese ne’e to fim de 78. Iha 79 tinan ida tomak buka hanoin, buka aprende no 80 prepara a’an ona ba atu reorganiza. Ne’e maka iha Marco 81 reorganiza maibe como sei iha prosesu defisil ida atu halo oin nusa be, ami dehan kontinua nafatin uituan ba mas depois fo dalan ona para atu hare’e luan liu tan, urjente teb-tebes atu reorganiza. Ida ne’e ha’u hau koalia hanesan ne’ene, atu dehan katak bainhira ita dirije ka orienta ka partisipa iha prosesu defisil ida hanoin tenke lao, tenke servisu makas. Hodi nune’e maka to’o akompanha ho mundo, tanba se’e ita la akompanha saida maka akontese iha mundo ita mesak-mesak deit, ita hanoin katak ita halo diak hotu, ita susar atu ajusta a’an ho dezenvolvimentu iha mundo. Tanba ita foin sai husi prosesu ida ne’ebe primeiru, ita oho malu tiha depois mak ita luta hamutuk hasoru inimigu, hodi nune’e maka unidade nasional ne’e, iha 81 ne’e dehan laos deit iha fretilin nia laran maibe loke mos ba sira seluk, hotu-hotu nebe hakarak ukun a’an ida ne’e mos politiku ida, ida ne’e mos prinsipio ida. Maka iha 86 muda CRRN ba CNRM, Concelho Revolusionario Resistensia Nasional (CRRN) iha 81 ne’e ba Concelho Nacional da resistensia Maubere (CNRM) ne’e iha fins de 86. Ha’u dehan katak loke dalan ona ba ema hotu bele partisipa. I ho ida ne’e mos hare’e ba mundo iha ona dezenvolvimentu konaba ditaduras iha ne’e, diitaduras iha neba, komesa lakon nebe ita akompanha mundo ita hare’e katak revolusaun nebe uluk ne’ene ladun ou laos objektivu principal ba ita. Ita tenke ukun a’an uluk. Ne’ebe ho ida ne’e, ita hare’e katak ba iha ita nia prosesu ida que presisa tebes maka establese frente klandestina, frente armada, frente diplomatika. Frente arma importante tanba hanesan hamoris hela ahi lakan be funu ninian. Frente klandestina importante tanba ita nia funu ne’e, ami mos hori uluk, ami hare’e ona katak se’e ita laiha apoiu husi liur konaba kilat no kilat musan entaun ita nia povu maka sai agente importante bot ida ba iha klandestina ba iha funu ida gerilha ne’e. Tan ba gerilha ne’e laos ba tiru malu deit – gerilha ne’e ninia objektivu bot ne’e ho partisipasaun povu. Ne’ebe ita nia maluk sira iha liur neba frente diplomatika hodi hatudu nafatn katak ita sei kontinua luta ba ukun a’an. Ne’ebe, atu dehan katak iha situasaun defisil ita labele halo deit desisoens nebe aban-bain rua ninian mas tenke hare’e ona oin nusa maka buat ne bele ajuda – ajuda resolve ita nia problema. Koalia ida ne’e, tanba iha ONU too 83, ita nota votus afavor ba ita ne’e komesa tun. Ne’ebe tun-tun-tun sorte too iha Sekretariu Jeral ONU, Koffi Annan ba ho ninia komprimisu ou komitmentu ida be pesoal ninian ne’ebe dehan atu resolve ne’e maka la deskuti tan ne’e. Lae ne’e kada tinan tun tan – tun tan ita atu lakon deit iha Nasoens Unidas.

Nebe hau mos hatene katak depois ita loke ita nia politik ne’e maka luan uituan, ema mos komesa hare’e ona, komesa ona fiar katak iha kontextu guera fria ne’e, laos ita mak hakarak sai be saida deit mak uluk ne’e ita mehi.

Iha 83 iha sesar fogu ne’e, ami aproveita, membru Komite Central ami reuni, ami aproveita halo planu da paz ba Timor. Planu da paz ne’e mak hau aprezenta ba Komandante Purwanto hodi haruka ba Jakarta. Planu da paz ida ne’ebe iha nia substansia ne’e, iha 99 aplika. Tanba ida ne’e maka atu dehan deit katak bainhira ita hare’e tiha ona dehan ita nia objektivu, ita nia meta, ita hakarak ka bain-bain ita temi dehan target ne’e los, ida ne’e ita tenke persistensi, konsistensi ho ida ne’e to’o fim. Porque lae, ita bo’ok ba – bo’ok mai, orsida hakarak hanesan ne’e, aban hakarak fali hanesan ne’eba, ita la lao. Mas kuandu ita hare’e ona, estuda kleur ona katak ida ne’e maka diak, ne’e ita tenke konsistente, persistente, defende nafatin ida ne’eba e hau kontente teb-tebes tanba planu da paz ne’ebe aprezenta iha 83 ne’e maka iha 99 ne’e, hotu-hotu hanesan hotu, laiha buat ida sala. Laiha buat ida sala tanba iha partisipasaun Portugal, partisipasaun Indonesia, partisipasaun patidu sira seluk, komunidade internasional, lolos. Ne’ebe, ne’e atu dehan deit hanesan ne’e, ho esperensia ida iha situasaun defisil teb-tebes mai fali iha agora, ita ukun a’an tiha ona eh fou-foun 2000, ONU mak iha ne’e. Hau iha semarang ne’eba seidauk referendum, hau hasoru malu ho Sarah Clief husi Banku Mundial, hasoru malu ho Assesor balun mai husi Mecambique, mai husi fatin seluk ho tan Timor-oan balun atu hare’e prepara, referendum hotu tiha, ita atu sei aprezenta saida. Ne’ebe tuir hau halo analize ba ita nia sosiadade ne’e, ami aprezenta dehan Governu de Unidade Nasional ba maximu tinan 10 hodi ita bele konstroe ita nia estadu ne’e ho didiak tiha mak depois ita pasa ba hanesan temi karik dehan sistema demokratiko ne’ebe tuir ona elisoens. Ha’u sai como sira la permite hau atu fila kedan ba Timor, hau ba Darwin, CNRT, tanba CNRM iha kedan insiu 98 sira halo konferensia iha ne’eba (Peniche Portugal) CNRM  muda ba CNRT ne’e. CNRT reuni iha Darwin ami komesa koalia ho reprezentantes husi ONU ninian aprezenta ona ami nia planu maibe ami haluha tiha katak iha akordu 5 de Maiu ne’e, temi katak resultadu saida deit, atu otonomia ka atu independensia, administrasaun ONU nian, ne’e maka sai planu ne’e nafatin. Ne’ebe 2001, hau sai tiha husi Falintil. Iha tempu ne’eba mos forma tiha konselho nasional atu bele dehan karik katak atu endorsa – endorsa katak aprova resolusoens sira ne’ebe UNTAET halo, deskuti, aprova, kurize, ne’ebe hau iha tiha neba. Maibe tanba CNRT sei funsiona, ami husi CNRT prepara tiha planu ida ba Hand over ninian ne’e, atu ita ukun a’an ne’e; hodi nune’e mos depois de konselho nasional aprova tiha hau sai tiha. Ne’ebe hanoin katak oin seluk ona ho funu. Funu ba iha ukun a’an ninian, hau rasik mos bele hateten halo nusa ne’e maka husi hau dezolve CNRT iha Junhu 2001, partidus balun hateten hau atu kontinua nafatin, hau dehan labele, ita tenke hakotu. Ne’e maka atu mai 2001 atu mai elisoens ba iha Assembleia Konstituente partidus mosu barak. Hau kontente tanba partidus barak mosu, dala ruma ita bele dehan barak demais, laiha problema portanto mosu, ne’ebe Assembleia konstituente halo tiha konstituisaun pronto estadu forma tiha, ita sei fraku hela, ita foin maka hari’i – Tanba ita hotu foin mak hari’i ne’e maka akontese 2006, 2007, 2008 ne’e. Maibe hau bele dehan katak como situasaun diferente teb-tebes labele temi ba iha ka kompara fali iha funu. Situasaun diferente teb-tebes kuandu ita ukun a’an ona iha problemas barak, hau so sauda tebtebes premeiru governu konstitusional ne’e tanba ita osan laiha – ita osan laiha liu. Hau sei lembra, agora ne’e kuandu ita atu ba deskuti iha parlamentu, osan ida ne’e, ha’u sei eipaaa sentenas de miloens……uluk ne’e, primeiru orsamento 60 milloens, tun teb-tebes. Ne’ebe sira (primieru Governu Konstitusional) halo esforsu hotu-hotu mas sira labele halo buat hotu-hotu. Mas ida deit maka hau bele dehan katak ita iha neba mos eis Primeiru Ministru Mari Alkatiri, halo buat diak teb-tebes ida, maka lei fundu petroleum nian. Ida ne’e diak teb-tebes ida ba fundamentu, diak teb-tebes ida ba ita nia estadu ida ne’e. Nune’e, hare’e ba – hare’e mai, depois mai tiha governu hare’e ba – hare’e mai, hare’e iha rai barak iha ukun a’an tiha ona tinan hat nolu – lima nolu buat ida la lao. Ha’u mos hare’e dadaun ona tinan-tinan aprezenta lei planu de asaun annual – lei planu de asaun annual depois ba muda tun – muda sae, ho ida ne’e maka hare’e katak se’e esperensia ba hau rasik karik, see ita bele temi ida ne’e, entaun hau bele dehan katak uluk dehan nune’e see ita hakarak, ita iha defikuldades oin nusa deit, ita hakarak tau tenke tiha meta ida, ne’e maka planu de paz ne’e, tau tiha meta iha ne’e, tau tiha meta iha neba mak ita buka hakas a’an atu alkansa ida ne’eba, oinusa deit, ita hakarak ita tau tiha meta ida ne’e maka Planu Paz ne’e. Tau tiha meta ida ne’eba maka ita buka haka’as aan atu alkanca meta ida ne’eba. Ho ida ne’e mak amosu dehan katak hare’e tuir rai barak ne’ebe ukun  a’an kleur tiha ona mas laiha hanoin ida atu hatudu dalan ida atu tuir ne’e. Ne’e maka Planu Estrategia Dezenvolvimentu mosu ne’e. See ita temi karik planu da paz ne’e ohin hau dehan ita tenke ser konsistensi, persistensia. Ita bele mate barak nafatin mos ita dehan ba nafatin ida ne’e, ita bele kakon votus ida – rua iha ne’eba mos, ita ba nafatin iha ne’e, hodi ema fiar nafatin ita katak, iha dalan ida atu alkansa, ne’e maka planu estrategiku mosu mai atu hatudu dalan dehan problema sei barak, ne’e los, ita lao neineik, ne’e los, mas iha ne’eba ita sei hetan. Ita sei hetan buat ne’ebe ita imagina, ita mehi karik, ita hakerek karik, konaba dezenvolvimentu iha ita nia rain.

Ne’ebe, ida ne’e maka ha’u bele, hanesan halo komparasaun ida katak husu teb-tebes ba sosiadade intelektual ohin loron nian, atu hanoin naruk, hanoin luan, tanba ida ne’e importante teb-tebes. See ita laiha hanoin, laiha bu’at ida ne’ebe ita dehan debates, la buka dalan ne’ebe diak liu, envez de fo kurva hanesan ne’e – ita dehan kurva ida seluk diak liu karik, envez de fo kurva hanesan ne’e kleur liu – ita dehan sae uituan mas kuak uituan hanesan ne’e diak liu karik, ida ne’e maka importante agora ba iha desisoens ne’ebe ikus fali mai nova jerasaun intelektual atu kaer buat ne’e.
 
TS: Karik Senhor Primeiru Ministru bele halo balansu difikuldades ne’ebe ita boot hasoru iha momentu funu ba Ukun Rasik aan ninian ho sai PM kaer ukun iha governu  agora dadaun, Situasaun rua ne’e ida ne’ebe maka difisil liu ba ita bo’ot?
 
PM Xanana: Ida ne’e defisil teb-tebes. Ida ne’e difisil teb-tebes nu’udar ita hotu hatene. Tanba ida ne’e maka hau dehan planu estrategiku ne’e hodi oriente buat hotu-hotu intrega ninia planu, tinan ida ita alkansa hira, tinan ida ita alkansa saida, tinan ida seluk ita alkansa saida. Difisil liu tanba ita iha problemas – problema rekursu humanos, ne’ebe mak ita tenke koalia kona ba ekonomia. Uluk ne’e ita han kumbili, uluk ne’e ita han nu’u, ita han maek, han buat hotu-hotu, ne’ebe ekonomia ita la koalia. Agora ita tenke koalia ekonomia ne’ebe hotu-hotu ne’ebe aprende ekonomia karik apriende – hare’e ita nia ekonomia ne’e atu lao oinsa, ekonomia povu ninian ne’e oinusa. Uluk ita hamlaha demais ita tama iha tos ida hadau povu ninia batar, povu ninia aifarina, ohin loron lae. Ohin loron ne’e atu fo han povu, atu orienta povu, atu produs para nia atu sai diak ekonomia, financas uluk ne’e, ita la konta osan, hau hateten, hotu-hotu sei dehan bah au nafatin katak balun mai saida ho hau katak uluk ne’e husu partisipasaun, iha surat-surat sira ne’e, hau dehan ba tau iha museum neba. Husu ajuda - fo’o, husu partisipasaun buat sira ne’e hotu, ohin loron lae, ohin loron ita nia estadu tenke buka hatene dehan osan ne’ebe ita agora iha ne’e, uja ho diak ba, para depois ikus fali mai povu agora ne’e, ninia oan no nia bei oan sira bele hetan beneficio nafatin.

Uluk ita iha de’it frente diplomatika mai atu koalia de’it, ami terus demais, sira mate dadaun ona. Ohin loron sira mai ne’e atu kaer presidensial CPLP, ita atu tama ASEAN, ita haree took pasifico. Portanto negocio estrangeiro iha buat boot liu.

Ita hare’e agrikultura uluk laiha, uluk ne’e ita na’ok povu ninian, agora ne’e ita tenke hanorin povu atu halo kooperativa ne’ebe didiak, atu produs bu’at oin-oin. Husi Japaun embaisador iha ne’e, ajuda hela ho formakultivu ida nian, ida ne’e tenke implementa iha fatin hotu-hotu para produsaun sai diak ne’ebe dezafius iha oioin no desafius oin seluk iha buat hotu-hotu, ne’ebe defisil mas la defisil hanesan uluk ne’ebe Timor nia oan kuandu oresisa fo a’an ba mate, ne’e lae. Agora difisil tanba ita tenke servisu duni, see maka kaer ukun, see maka iha responsabilidade tenke servisu ho diak, tenke servisu ho laran tomak e joven sira ne’ebe agora ne’e, ita dehan katak servisu laiha mas hau atu dehan ha’u uluk iha konstrusaun civil ka pedreiru, hau peskador, hau iha tempu ida hau fase bikan iha restorante, ne’ebe dala ruma joven sira agora ne’e tanba iha ona Ipet, Iput, Ipot, I don’t paid, laptop,  internet buat sira ne’e hotu ne’ebe lakohi halo servisu – lakohi servisu todan – laos dehan servisu iha office ka , kantor ka ho laptop deit ou ho komputador deit maka fo valor ba ita, lae. Ita maka fo valor ba servisu tanba ita servisu, ita hetan osan uituan, ita hetan osan ba ita nia diak, ita iha familia karik ita hetan osan hakiak familia.

Ne’ebe ida ne’e mos problema social ida ne’ebe boot, iha fatin hotu-hotu, iha rai sira ne’ebe foin dezenvolve ne’e problema ida ne’e boot teb-tebes. Hau lembra katak Arabspring hahu husi tunisia – hahu  husi Tunisia la’os ejiji democrasia, ejiji servisu tanba sira nia oan foin sae sira ba aprende sai injeneiro, sai doutores, sai matenek teb-tebes mas depois servisu laiha. Ida ne’e maka atu hare’e ba sistema edukasaun ne’e oinusa kapasita joven sira agora tanba hotu-hotu hare’e ba universidade – hotu-hotu halai ba universidade sei sai problema bOot social teb-tebs ne’e maka governu – estadu tenke hare’e katak oinusa maka orienta sira ba servisu atu sai produtivu atu bele ema tama mai loke fabrika ida, ita iha ona kbiit atu partisipa iha ne’eba, atu manan osan, atu servisu haree, ne’ebe problema oin-oin. Ne’e duni hanesan saude, hanesan areas seluk, tanba ida ne’e maka defisil teb-tebes halo no lori jere nasaun foun ida iha ukun a’an nia laran ne’e.

Ita haree rai barak, ha’u bele dehan, rai barak iha Afrika, karik riku teb-tebes ho mina rai I riku liu ita, mas populasaun moris aat liu. Ne’ebe ita sorte, ita rai kiik, ema sei uituan e osan iha. Tanba ida ne’e maka ohin hau temi katak iha premeiru governu Dr. Mari Alkatiri sira, ida ne’e hau dehan ida ne’e, laos buat ida dehan basa-basi, lae. Fundamental teb-tebes, see buat ne’e maka la iha, ohin loron ne’e la iha 14 biloens de dollar, la iha (xanana Hamnasa). See sira iha ne’eba la hanoin ida ne’e, Segundo, terseiro to’o quinto governu ida ne’e mak la hanoin ida ne’e, ohin loron ita laiha osan. Ita iha maka rikus ho Pobres, tanba buat ne’e akontese iha fatin barak ne’ebe iha petroleu no iha minarai, ne’ene problema.

Ne’e maka, hau kontente e hau husu ba hotu-hotu tenke kontente, tanba husi primeiru governu ita konsege kaer kedan buat ida que fundamental teb-tebes ba futuru nasaun ida ne’e maka fundu de petoleu. Ohin loron, sim los duni, sei iha kiak barak, los duni, maibe ita iha 14 biloens, bainhira to’o bayu undang hotu ita sei iha mais de 20 biloens. Ita sei iha tan posu sira seluk, greater sunrise seluk-seluk tan. Ne’ebe ida ne’e fundamental, tanba ida ne’e maka ohin hau temi dehan katak uluk ita iha inimigu ida deit ita hamutuk hare’e deit ba inimigu ida, ohin ita iha inimigu barak – inimigu pobreza, moras, Estrada la diak, edukasaun. Ne’ebe inimigu entre aspas, ita infrenta dezafius sira ne’e mais komplikadu. Tanba ne’e maka ejiji ba hotu-hotu, liu-liu intelektual joven sira, atu hotu-hotu hanoin katak hotu-hotu partisipa ho hanoin ho debates tanba joven sira tenke hatene katak tinan hirak mai tan tenke entrega servisu ba sira, tenke lori ida ne’e, ne’ebe ita loke tiha dalan di’ak nune’e  ikus fali mai ne’e sira tuir.
 
TS: Senhor Primeiru Ministru, dadaun ne’e V governo konstitusonal hatutan Planu balun ne’ebe hatuur ona husi IV governu konstitusional hodi hahu hari’i daudaun infrastruktura xave balun inklui projeitu tasi mane nune’e tender ba auto Estrada depois mos projeito eletrisidade iha Betano, rehabilita ba aeroportu suai no iha planu hari supply base, refinaria no Planta LNG. Sa Importancia projetu sira ne’e ba nasaun? Karik senhor Premeiru Ministru bele esplika razaun ba harii infra estrutura sira ne’e no karik optimism ba sucesu ne’e iha ka lae?
 
PM Xanana: Dalaruma, povu ou populasaun hanoin hau mai, bainhira hau hahu mai iha governu, hanoin katak hau mai iha ne’e tuur atu asina deit surat, mas lae, ita aprende nafatin. Ha’u antes de mai mos, enkuanto hau sei Presidente iha liu tempu hau buka estuda. Buka estuda relatorio husi rai bo-boot, husi organizasoens bo-boot, hodi buka kompriende. Mai tiha iha ne’e mos, buka kompriende buat sira ne’e hotu. Hau sai ba liur dalaruma dehan ei O ba Japaun O fila fali mai O haree tok ida ne’e nusa, O ba Singapura oin nusa, diak ka lae, furak ka lae mas hau kuandu ba ona hau buka aprende – buka aprende hanesan Japaun karik buka aprende dehan oin nusa maka sira bele laiha buat ida hodi sai hanesan ne’e. Hau ba Singapura hau dehan wow..wow..wow.. ho katuas sira bolu hau dehan nune’e, ami hahu aat liu imi. Tanba ami Singapura ne’e, ami kiik teb-tebes be ami tenke buka oin nusa mak ami bele sai ukun rai independente ida ho diak. Hau ba fali fatin seluk, hau husu imi nusa, ohh nune’e, ne’ebe aprende ho buat sira ne’e hotu tanba aprende ho buat sira ne’e hotu, le’e tuir ho buat sira ne’e hotu maka hau kaer hanesan ne’e atu promove dezenvolvementu ida ne’ebe integradu, setores barak bele partisipa, infrastrutura primeiru, laiha infrastrutura susar.

Tanba 2008 depois de mai tiha iha ne’e, iha 2009, emprezarius balun mai husi liur – mai koalia ho hau, ami hakarak investe – ami hakarak investe ne’ebe hau como le’e tiha ona – hau husu ba sira imi lao uituan ba – imi lao uituan ba mak imi mai dehan to’ok fali ba hau, imi hakarak investe iha area ida ne’ebe.  Sira fila fali –loron rua tolu, balun la’o uituan sai husi Dili loron rua-tolu sira fila fali – sira mai hasoru hau fo sira nia kartaun dehan, Premeiru Ministru ami nia kartaun mak ida ne’e, ne’e iha 2008. Sira dehan ami nia kartaun mak ida ne’e, kuandu ita bo’ot iha ona Estrada diak, kuandu ita bo’ot iha ona eletrisidade diak, kuandu ita bo’ot iha ona be’e, kuandu ita bo’ot iha ona infrastrutura sira ne’e, favor ida bolu ami mai. Ne’ebe kontakto sira ne’e hanorin – hanorin katak fo valor ba buat ida ne’ebe hau aprende  - hau le’e ne’e katak los, infrastrutura iha tiha ema sei tama. Ohin loron ita bele dehan katak ita iha over capacity, ita nia kapasidade bo’ot liu atu produs eletrisidade, balun kestiona tanba sa ? nusa maka halo kedas bo’ot hanesan ne’e.

Bem, see ohin loron ba buat barak, ita hotu presisa eletrisidade. See hakarak atu ema mai tanba iha ona karik eletrisidade atu uja, iha fabrika karik, iha saida karik, iha agro industria karik, iha buat seluk karik presisa eletrisidade entaun ita prepara tiha kedas ona, ne’ebe buat ne’e la’os atu fo deit, ita agora uja uituan liu. Ora bem ida ne’e importante atu ema bele iha konfiansa atu mai tanba bain-bain ita to’o- ita hetan tiha ida ne’e, iha otel barak, sei iha serveja dos rasik tanba ahi mate sira tau sira nia gerador, ohin loron ita ona kbit dehan katak kontinua, sira la presisa ona gerador ne’ebe ita atu promove agro indistria, kiok-kiik ki’ik hodi ita lalika tan tau dependenteba  produtus balun ne’ebe ita sosa hela – sosa hela. Agora ita iha dalan rua ; dalan ida ita uja ita nia osan be iha fundu petroleu atu halo buat hotu-hotu. Ida fali ita husu impresta, tanba ida ne’e maka hau agradese teb-tebes, aproveita oportunidade, hau agradese teb-tebes governu Japaun hodi konsideira ita nia pedidu atu halao imprestimu. Tanba hau ba to’o Tokyo asina ho Premeiru Ministru ba buat ida ne’e, ne’ebe loke. See Japaun mak fiar ita, dehan katak, ita impresta osan, ita sei bele selu, organizasoens seluk, rai sira seluk mos sei fiar e la falha – la falha tanba ADB mos dehan ami mos bele, Banku Mundial mos dehan ami mos bele impresta, Cina mos dehan ami mos bele impresta tanba ida ne’e maka dalaruma ita fo valor teb-tebes ba konfiansa ne’ebe governu Tokyo dehan sim, ami hatene imi bele selu, ami haree imi nia sistema lao oin nusa, ami haree dehan katak imi ikus mai sei iha osan atu selu, diak teb-tebes, ne’ebe bele fo’o hanoin fali ba rai seluk, organizasoens seluk dehan see Japaun foo konfiansa, sira mos bele foo konfiansa. Ita bele hasai ita nian, lalika uja imprestimu. Maibe enkuanto ita, iha tinan hirak la selu ne’e, ita nia osan movimenta hela, ne’ebe hatama nafatin reseitas, aumenta nafatin uituan ba ita nia fundus petroleum. Hodi ida ne’e maka sei sai diak liu ba ita, osan barak ne’ebe agora iha hela America, ita investe nune’e nia produs tan  ne’ebe saida mak nia produs hanesan jurus maka hodi selu fali imprestimu sira ne’e.

Ita tenke dudu, ohin loron ita como, fou-foun ita halo, halo, halo, ita tenta konstrusaun estadu ne’e  la fasil. Fou-foun ita hari’i ita nia estadu ne’e osan uiuan tan, ita tenke iha preokupasaun ba osan, see fakar tun – fakar sae, susar. Tanba ida ne’e maka iha fou-foun ne’e iha kontrolu boot teb-tebes e depois neineik-neineik komesan dehan ona, prontu imi desentraliza daudaun ona uituan-uituan ba ministeriu sira I depois hadia daudaun ona prokurament e depois neineik-neineik forma dadaun ita nia ema. Hadia tan – hadia tan, ohin loron ba projeitu bo-boot, ita iha ona komisaun nasional aprovizionamentu ida, ne’ebe hetan ona fiar husi komunidade internasional.

Hau foin lalais ba Suply Base foin dadaun ne’e, kompanias internasionais barak teb-tebes husi mos Japaun, husi Eropa, husi Australia hotu-hotu hakarak partisipa. Ne’e signifika katak ita nia sistema monta ho diak ona ne’ebe mundo tomak bele akompanha e partisipa iha buat bo-bot sira ne’e.

Ora bem, tanba sa mak hanoin ida ne’e? Tanba ho pensamentu baziku ida katak hanesan hau dehan, iha funu, dehan nune’e, gerilha mak tiru malu deit lae, ba ita nia gerilha partisipasaun ita nia populasaun klandestina nian fundamental teb-tebes, hanesan ne’e mos, see ita hare’e fali ba ita nia dezenvolvimentu dehan katak infrastruturas bazikas fundamental teb-tebes, para bele ajuda dudu dezenvolvimentu iha ita nia rai ne’e.

Tanba sa’a maka ita aposta iha supply base, iha refenaria, iha LNG iha Betano? klaro, iha 2000, hau ba too Brunei– iha n’eba sira lori hau ba iha sira nia departementu petroleu nian, koalia halimar hau dehan eeeipa, ita boot sira la koleng, como mina sira ne’e produs-produs entrega osan ba imi, sira dehan mais-umenus hansan ne’e. Ha’u dehan Ok. Hau ba Malaysia, hau husu petronas. Petronas imi lao halo oin nusa? Sira hatan dehan oiii ami lao hanesan ne’e no lao hanesan ne’eba. Ha’u dehan ai…nusa? Sira dehan, ami aprende husi pertamina. Ha’u dehan mas pertamina nune’e- nune’e, sim, ami hare’e sira nia salan, ami halo ami nian, ok. Hau ba Kwaite, sira dehan ami halo hanesan ne’e, ok.

Aprende ho buat sira ne’e hotu maka, see ita iha mina rai, see dehan katak buat ne’e ita nian, entaun ita haree ne’e, tanba iha rai balun sira fan hotu – fan hotu, iha tiha liur ne’eba, halo tiha ba gazolina, halo tiha ba oli mak ita sosa fila fali.

Agora  see ekonomia, see ida maka iha entaun add value ba bu’at sira ne’e. Ita  halo tiha hotu, mak ita fan ba liur la’os ita fan tomak deit ba – sira naran sa tiha hotu mak ita sosa fali. Ne’ebe, agora atu hanoin karik dehan katak nusa maka iha ona LNG plan, iha supply base ida iha Dawin, nusa mak halo tan iha ne’e?

Bom hanesan ohin hau dehan iha ekonomia ita tenke buka, ita haree, ita hatene no ita hotu-hotu hatene, viagen husi Dili ba Darwin proporsionalmente mais karung do mundo – karung teb-tebes, tanba sa’a? Tanba la iha kompetisaun, iha tempu ikuikus ne’e, ita uja hela dollar Americano, dollar Australiano, ita ba ho dollar ba buat ruma ne’ebe dehan katak doiz dollar Australianus, ita foo trez dollar Americanos ne’ebe iha ekonomia ita tenke haree buat sira ne’e hotu, ne’e katak sa’a? Katak kustu de vida iha Darwiin bo’ot liu ita nian. See bo’ot liu ita nian, ita tau iha ne’e kompania sira sei mai iha ne’e, sira perfere mai iha ne’e. Tanba kustu operasionais ba kompania nian ne’e baratu liu, e estuda tuir sira iha ne’eba ba service deit, manan miloens de dollar fulan ida.

Nusa maka ita la dada miloens por ano mai iha ne’e, ne’ebe buat ne’e iha ukun a’an ona, ita hare’e ba kompetividade do merkadu, ita hare’e ba ekonomia, dezenvolvimentu ekonomia, ita dehan ita tenke halo iha ne’e, tanba sa’a ? Envez de sosa, kuandu ita halo tiha, filosofia kamponess sira nian hanesan ne’e ; se’e sira produs kilo lima saida deit batar ka fos ka modo tahan, ka saida de’it, see sira produs kilo lima, ita sosa deit kilo rua, tinan mai ne’e sira produs deit kilo rua, mas see sira produs kilo tolu, sosa hotu tiha, ita husu tan, ema hotu husu, ne’e tinan mai ne’e sira produs kilo neen tanba hatene katak ema sei sosa tanba sira labele produs barak liu e no-fim esttraga hotu tiha iha uma laran, ne’e filosofia kampones nian.

Agora ita ejiji hela ba ita nia populasaun, husu partisipasaun husi agrikultur sira produs tan ba – produs tan ba, hau ba koalia ho sira – sira dehan maun, ami produs fo han hela karau, fo han hela laho, hau ba lakon tempu produs atu fo han laho.

Ora bem, entaun presisa komprador mas see ita halo supply base iha ne’eba, halo refeneria iha Betano, halo ida ne’eba, ema seluk mai husi liur sei servisu ema hotu sei servisu, modo tahan, sei aumenta, tomato sei aumenta, koto sei aumenta, batar sei aumenta e populasaun ne’e bele kria ona animal ne’e ho diak ona, porque bain-bain sira dehan ami atu fo han diak uituan ema la sosa. Buat ne’e hotu  mak halo ita dehan katak, see ita mak kaer uluk liu Darwin,  ne’e ita beik-ten mas iha kompetetividade da merkadu haree ba kustu devida  iha Australia  ho kustu de vida iha ne’e entaun ita bele dehan katak ita sei manan, ita sei iha vantagem, multi player effects  ne’e, ita haree konaba ida ne’e hotu, bele populasaun agrikultura sira bele produs ho kapas, barak tanba ema barak sosa, agro industria bele funsiona tanba barak iha, bele funsiona ona, lae nia halo tiha la tarias ba frutas ba aifuan – nia halo tiha latarias ba aifuan karik depois nia para, nia halo peparasaun ba bu’at ruma konaba modo mas ema la sosa, agrikultor la produs fabrika oan ne’e taka, ne’ebe multi player affects ne’e hanesan ne’e mas fou-foun ita hare’e ba iha kompetetividade.

E ida fali, ita haree dehan katak see ita nia prdutu, diak liu ita prepara hodi transforma didiak mak ita faan ba liur e depois ba ekonomia liu-liu ba agrikultura, pekuaria, peskas ida ne’e sei sai buat ida ne’ebe sei lori populasaun tomak hetan beneficio husi grandes projeitus ne’e. Ne’e maka ho hanoin ida ne’e maka tau deit dehan katak ida ne’eba-ida ne’eba-ida ne’eba. Temi halimar karik ita lahalo ponte bo’ot id aba Jako. sMas ba buat sira ne’ebe ita dehan katak iha ninia efetus multiplikativu ba populasaun balun, ba agricultures ne’e importabte teb-tebes atu halo.
 
TS: Tan ba sa maka TL hakarak tama Asean ho Sa importancia Asean ba TL nune’e mos benefisiu sa los mak TL sei hetan iha futuru mai?
 
PM Xanana: Ita hatene no ita hotu akompania bam undo la iha rai ida ke mesmesak. Agora, rejionalimu aijuda tebtebes no aijuda iha areas bara-barak inklui areas politikas hanesan hau ba Bali Democracy Forum atu ko’alia kona ba demokracia ita ita nia rejiaun ne’e. Mas iha areas de seguranca, area de diplomacia liu-liu agora iha mundo ne’e mak sector ekonomiku. Bainhira ita mesmesak, ita sei la konsege movimenta aan ho di’ak. Tan ba ne’e maka haree ba ita nia insersaun iha Indonesia nia archipelago, ita bele dehan ita iha cross road entrea asia ho Pasifiku. Maibe ita mos kuinese ita nia maluk sira iha Pasifiku problemas oioin, prosibilidades financeirus mos kuran tebtebes. Tan ba ida ne’e maka ita sente katak paseiru diak tebes iha rejiaun ne’e, ne’ebe ita bele sai parte integrante asean. Ida ne’e la’os hanesan eskolha mais ida ne’e hanesan ita dehan desizaun ida estratejikamente importante tebtebes tan ba hanesan ita hotu hatene nune’e mos mundo tomak dehan seklu ida ne’e seklu Asia ninian.
 
Ha’u mos sai ba liur ko’alia seklu asia la signifika katak ita atu ba haree kultura milianar rai xina ninian ka Japaun ninian ka Korea ninian ou India ninian. Seklu Asia signifika katak ho ekonomias emerjentes husi Xina, husi India ho tan husi Indonesia, Malasya, Thailandia no Filipina sira ne’e sa’e daudauk hodi bele komplementa ho dezenvolvimentu ne’ebe ita hare iha Korea ho Japaun ne’e sai hanesan rejiaun forte tebtebes ba futuru.
 
Ita hare iha mundo, Afrika divide. Afrika bo’ot tebtebes mas divide tebtebes, konflitus barak, bu’at oioin. Europa ne’ebe ita hanoin katak komunidade Europeia sei sai forte no sai ekonomikamente forte no fin prova mai katak sistema failhansu ka sistema financeiru iha ne’eba hodi hamosu problema ekonomiku no financeiru ne’ebe ita akompania lorloron. Amerika rasik mos ita hare ho ninia dividas interna rasik mos mas dividas de triloeins, ne’ebe ita hare fali ba Amerika do sul divididu uitoan. Iha Amerika central ne’ebe rai ki’ik-ki’ik iha ne’eba. Ita hare katak Brasil bele hetan papel importante ida maibe nia mos bo’ot tebtebes ho problemas sociais ekonomikus iha ne’eba.
 
Ne’e duni maka ita hotu tau matan hare ba asean ne’e, se ita mos participa iha laran ita mos bele dezenvolve di’ak liu. Asean empora iha ninia problemas iha seguranca, empora nia problema ho disigualidade no sociu ekonomikas iha kada rai ida. Mas Asean bele sai iha dez anus mai ne’e enkuantu Europa rekopera I asia bele sai motor bo’ot tebtebes ba ekonomia mundial.
 
Ita presiza tama. Se Timor Leste tama iha Asean, iha liu ona fasilidades kona ba tratadus bilaterais oioin. Tan ba ida ne’e maka la’os eskolha ida mas ne’e desizaun ida ne’ebe  estratejikamente importante tebtebes ba ita nia rain tama iha Asean.
Prepara hela road map, ita hatene katak ita nia kbiit iha rekursus umanus ita seidauk, ne’e ita nota iha instituisoeins estadu no ita nota iha fatin hotu-hotu ita rekuinese katak ita foin maka onze anus tan ba ida ne’e maka seidauk iha profesionalismu, etika de trabalho ne’ebe kapas halo nusa mas ita la’o di’ak wainhira kompara ho rai barak.
 
Problema bo’ot ba Timor agora maka dezempregu ba jovens. Tan ba ita hotu hatene katak 12 mil ate 15 mil jovens tinan tinan sai husi eskola. Tan ba ida ne’e maka ami hare hela kona ba foreign direct investment. Tan ba so sector privadu maka sei foo empregu.
 
Enkuantu hare ba infraestruturas bobo’ot ne’ebe atu halo daudauk ne’e, tan ba ho infraestruturas mak sector privadu husi liur bele tama, tan sira tama mai hare estradas la di’ak, infraestruturas la di’ak sira dehan deskulpa. Nune’e maka momentu ida ne’e estadu investe hela osan iha infraestruturas bobo’ot ho estratejikus. Mas tan ba ita nia sector privadu sira mos sei emerjente no seidauk iha kbi’it didiak. Tan ba seidauk iha kbi’it financeiru mos maka dependente tebtebes ba projeitu estadu ninian. Tan ba ida ne’e maka ami sei hare hela lei investimentu ho bu’at sira ne’e. Bu’at ida ne’ebe ha’u estuda husi Mahatir Mohammad iha 2000 katak presiza hare sector privadu nasionais. Tan ba ne’e maka ha’u ko’alia ho DR. Mari ne’e hanoin kata kami halakon opozisaun mas ne’e la’e. Ami ko’alia ne’e interese nasional para hotu konkorda kona ba oin sa atu kreia fundu ne’ebe sr Mari temi banku de fumentu I ha’u temi de’it fundus en jeral. Fundus para foo apoiu ba ita nia sector privadu. Sektor privadu ne’ebe ita tenke kualifikadu didi’ak iha jestaun no bu’at sira ne’e hotu. Nune’e maka kompanias sira ne’ebe mai husi liur, mai ho osan ita nian sira mos ba impresta osan hodi tama mos ho osan, ida ne’e maka hodi kreia empregu barak tan.
Tinan mai ne’e ami sei tau osan uitoan tan ba iha BNCTL mas ho kondisaun ida. Husi MCIA sei prepara grupus ba agro industrias, ba kooperativas no grupus sira formadus tiha ona nune’e ita foo I ita hatene akompania hodi nune’e servisu iha resultadu para sira hodi selu fila fali.
 
TS: Hanesan Senhor Primeiru Ministru hateten ona, se la sala japaun maka odamatan ba  imprestimu hodi nune’e komunidade internasional mos bele fiar TL, karik Japaun ninia aijuda ne’e importante tebes ba ita bo’ot nia nasaun?
 
PM Xanana: Importante teb-tebes, Japaun, ita tenke lembra dezembru 99, ita sai husi setembru problema bo’ot, destruisaun buat sira ne’e hotu, hamlaha no buat sira barak iha Timor. Japaun sai uma ba premeira konferensia atu doadores sira ba hamutuk iha ne’eba dehan katak atu ajuda Timor ne’e halo oin nusa. Importante teb-tebes. I depois tempu ida ne’e hotu Japaun sempre ajuda iha buat barak, iha seitores oin-oin. Hau sei lembra katak hau ba, Premeiru Ministru sei Koijumi husu dehan forcas de auto defesa Japones sira nunka sai ba liur, I primeira vez sai mai Timor. Hau husu ba, momentu ida ne’e, Premeiru Ministru Koijumi atu apoiu ita iha CAVR nian, ne’ebe iha buat importantes ne’ebe ita husu rai seluk dalaruma ladun kompriende karik, governu Japaun dehan, sim, iha ne’e ami fo’o – iha ne’e ami ajuda. Tanba ida ne’e maka, hau repete fila fali momentu ida be ita dehan akarik atu  halo imprestimus ema sei hanesan ragu-ragu, hanesan organizasoens sira seluk mos seidauk naran deside, mas Japaun foo sinal dehan, ita bele ba hanesan mensagem ida keberatan katak lakohi los, la temi kedas mas mensagem ida ba iha komunidade internasional katak ita bele fiar Timor-leste, ida ne’e importante teb-tebes.
 
TS: Senhor Primeiru Ministru hatene katak iha informsaun ne’ebe dehan Timor-leste nasaun ida kiak liu iha regiaun Asia pasifiku maibe tuir ema balun ninia haree katak nasaun Timor-leste riku ho rekursu humanos ne’ebe mais jovens ho rekursus naturais. Ema balun dehan katak nasaun ne’e ninia naran Timor Lorosae sa’e sei sai hanesan loromatan ida hodi mos leno ba iha nasaun dezenvolvidu sira seluk iha regiaun ne’e hanesan Japaun ho nasaun sira seluk iha mundo, oin Premeiru Ministru nia hanoin no karik iha apello rum aba komunidade internasional inklui mos Japaun?
 
PM Xanana:  Maluk sira,  ami hatene, atu dehan deit katak  Timor-leste ho 11 anos, agora lidera 18 paizes Frazil, Post ou em konflitu, 18 paizis bar-barak liu iha Afrika, ida ne’e atu ajuda ami nia maluk sira seluk ne’ebe ukun a’an kluer teb-tebes ona maibe seidauk hetan dalan los atu Build the State, ami iha ne’e foin tinan  11, atu bele dehan de’it katak iha tinan 11 labele halo lakon kedas kiak o que que ami iha ona dalan ida atu lao para halakon kiak ne’e, ami kontente, ami sente preokupadu tanba ami kiak sei barak, los, los, ami nunka dehan katak ami diak hotu ona.

Foin dadaun hau ba Bali Democracy Forum hau dehan katak “We Are One of The Poorest Nations Country in Asia,” los. Ami hatene no rekonhese ida ne’e hodi dehan katak ami iha ona dalan ida atu hamenus kiak. Problema bo’ot mai Timor kompara ho rai barak mak ida ne’e, ami nia estadu ami monta, ami hari’i nia fundasaun hari’I didiak, ami kahur semente tau besi ba mak hare’e  ladun diak ami sobu ami tau foun,  ami kurizi kedan, ida mak ida ne’e ohin hau hateten ami iha fundus soberanu ida, ohin loron mais de 14 billoens de dollar ne’ebe investe dadaun, investe para atu bele garante ba iha gerasoens futuru,  ne’e bayu-undang deit restu seidauk koalia. Ida fali ami nia sistema financas ne’ebe ami monta, sistema financas ida ne’ebe diak teb-tebes laiha ida sei kurizi, iha ami nia rain. Tanba ami mak kurizi tiha ida ne’e, ne’e ami lakon ona, ne’e ami sala hotu ona, ida ne’e diak eb-tebes, ami institusoens Check and balance ne’ebe diak, ne’ebe ami bele dehan katak futuru ami nian, futuru nebe sei lao, ami hanoin katak iha 2030 populasaun sei sai husi kiak.
 
Hau hakarak lembra deit ba maluk sira iha Japaun, 2000 organizasoens internasional halo estudu ida katak ami iha 42.1% de populasaun moris iha pobreza nia okos. Extrema pobreza nia okos. Iha 2006 ami iha problemas, 2007 ami iha problemas, organizasoens internasionais mai halo fali estudu pobreza sae ba 49.7%  katak kiak sira aumenta. Iha 2002, ami nia orsamentu 60 milloens apoiu husi doadores sira, 2003 sae uituan ba 65 miloens apoiu husi doadores sira, 2005 sae to’o besik 70 milloens apoiu husi doadores sira, ami nia osan mina rai seidauk iha. I depois ami simu ida ne’e, simu katak tanba ami Timor-oan la hatene ukun maka kiak aumenta. Maibe ami hare’e fali ba estudus balun ne’ebe dehan katak iha Timor durante 2000 to’o 2007 gasta 8 billoens de dollar husi doadores sira. Oitu billoens be ajuda internasional, ajjuda ami aumenta kiak.
 
Nebe problema ami, ami simu, simu estudus hotu-hotu konaba kiak, konaba ida ne’e, ami sei hakas a’an nafatin mas atu fo’o deit lembra katak ami orientadu ba iha 2030 katak iha 2030 nei-neik ami sei hasai kiak husi ami nia rai.
 
Ami iiha prosesu agora atu ba iha desentralizaaun, ami iha distritu 13 atu sai municipios, atu hakbesik governu ba povu, atu desidi dadauk ona iha karaik kona ba saida maka povu ninia problema, ne’ebe mi foin hahu 11 anos, ami sei halo, ami sei kontinua, hanesan uluk mesak deit. Husi Japaun ami agradese teb-tebes solidaridade povu Japanes, ami agradese teb-tebes katuas-katuas sira agora katuas hotu ne’ebe parlamentares sira, asosiasaun parlamentares sira nebe ajuda ami teb-tebes iha tempu funu nian mas iha laran ami la simu kilat ka kilat musan husi ne’ebe de’it, ne’ebe ami fiar katak ho defikuldades sira ne’e depois de tinan 10 ami haree ona katak oin nusa maka ami atu resolve, ami sei resolve, ho desentralizaaun ho hakbit husi karaik ne’eba, hakbit tan maluk sira neba kaer governu neba, profesionalismu diak liu, servisu ho vontade diak liu, ami sei buka resolve. Ami nia probelam mak ida ne’e rekursu humanos kualifikadus, ne’ebe maluk Japones sira, hau atu dehan ami lorosae, los, loro- sae, ita boot sira nia bandeita mos iha loron iha neba, agora funsiona hela mas seidauk funsiona ho diak, maibe hau nia amigu eis embaisador Kitahara, ami nain rua servisu hela, hau tempu laiha ne’e maka buat ne’e lao nei-neik mas assosiasaun Lorosa’e Nippon-Nippon Lorosa’e. Ne’ebe hau husu bo’ot mai iha ne’e, mai visita Timor, mai investe iha ne’e, ami agora iha problema, ami haree tiha ona katak governu labele fo’o empregu ba buat hotu-hotu, bele oriente agrikultores, bele oriente setor privadu atu komesa sai produtivu maibe mos ami presisa mos foreign direct investement, mai ba – mai ba lasus amizade entre Timor ho Japaun bo’ot teb-tebes, iha troka foo on aba labarik sira husi ne’e liu husi programa rua ba beibeik japaun no husi japones sira mos jovens sira mai to’o iha ne’e. Ita kreia nafatin amizade no kooperasaun povu ba povu. Ha’u mos uza oportunidade atu konvida investidores husi Japaun mai Timor Leste. Ami loke aan ami simu atu mai investe iha area Turismu. Ha’u ba Bali dala ruma haree japones barabarak iha ne’eba mas di’ak liu mai iha ne’e ami furak liu. Mai investe iha ne’e aijuda ita hotu dezenvolve iha ne’e. Ne’ebe ami hein hela imi mai investe iha Timor Leste.  Obrigado 

Last modified on
Tempo Semanal

Ho hakraik an Tempo Semanal hato'o komprimentos ba laitor sira katak, Jornal Tempo Semanal hahu mosu iha imi le'et atu fasilita informasaun ba imi. Tamba ne'e ami presiza ita boot sira nia tulun atu ekipa jornal ne'e nian bele halao servisu jornalismu ho didiak.

Jornalista Jornal Tempo Semanal, bandu atu hetan envelope ka sasan ruma husi fontes informasaun sira.

Website: www.temposemanal.com

Media

Copyright © 2014 Agora Tempo Intermedia Ltd. All Rights Reserved.
Online since February 01, 2013
Creative Commons License
This work by Tempo Semanal is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Top Desktop version