Tempo Semanal

Xanana Expresa Diskontementu Troza ho Hirus ba Australia Featured

Rate this item
(4 votes)
Prime Minister John Howard with East Timorese PM Xanana Gusmao, Photo 14 October 1999. Prime Minister John Howard with East Timorese PM Xanana Gusmao, Photo 14 October 1999. AUSPIC

Primeiru Ministru Xanana Gusmao hatudu momoos katak nia la satisfeitu ho atetude governu Australia ninian relasiona ho atividade espionajen ne’ebe halo husi ajencia sekreta deskonfia haksumik aan liu husi programa AUSAID.  Xanana hato’o deklarasaun hira ne’e wainhira too hikas aeroportu Nicolao Lobato komoro wainhira fila husi visit aba Kongo iha loron Sabado (07/12).

Eis lider Resistencia timor Leste ne’e kestiona demokrasia ne’ebe nasaun bo’ot hanesan Australia sempre hahi aan hanesan mestre ba demokrasia maibe la hatudu izemplu diak wainhira Australia sempre koko mai hanorin ba Timor Leste kona ba demokrasia no nia soe piadas maka’as hasoru nasaun ne’ebe iha 1999 lidera INTERFET hodi mai tulun Timor Leste.

 

Governu Australia ninia rekord mean relasiona ho kazu integrasaun Timor Leste ba Indonesia no tuir Xanana katak Australia labele haluha sira nia pasadu apoiu Indonesia mai okupa ilegalmente Timor Leste durante tinan rua nolu resin hat nune’e mos wainhira Timor oan sei sofre, terus no mate ministeiru negosiu Estranjeiru Australia toos sampania ho Indonesia fahe mina ne’ebe iha tasi Timor.

 

Eis prisioneiru Cipinang ne’e hateten katak daudaun ne’e nia sente preokupadu ho seguranca ba eis membru intelijen ida ne’ebe sai hanesan testamunia ba kazu spionazen ne’ebe governu Australia halo hasoru ekipa negosiador Timor Leste liu husi hakoi hela ekipamentus hodi rona lian iha tinan 2004.

 

Nune’e duni Primeiru Ministru Timor Leste ne’e hakerek on aba Tribunal Den Hag atu husu ba Primeiru Ministru Australia atu garantia seguranca ba eis member ASIS ne’e.

 

Lider Resistencia ne’e mos dehan katak Governu Australia Arogante no beikten nune’e nia husu atu manifestasaun ne’ebe sei halo husi joventude la’o ho diciplina atu nune’e hatudu nafatin imajen di’ak nasaun ne’e ba komunidade internasional.

 

Tuir mai favor ida lee transkrisaun kompletu deklarasaun PM Xanana ninian ba media sira iha Aeroportu Nicolao Lobato Dili hanesan Tui mai ne’e:

 

“Iha rai barak ne’ebe hanorin hela demokrasia mai ita maibe susar. Tan ba ne’e maka iha Bali ha’u dehan dala rum aka beibeik rai bobo’ot, rai riku sira no dezenvolvidu sira ne’e foo konvensoein mai ita dehan katak imi tenke asina, imi tenke tuir no imi tenke hanesan ida ne’e. Sira foo  mai mai konvensoeins direitus umanus, konvensoeins ba ida ne’e, ita dehan la iha bu’at ruma mos sira dehan tenke, tenke asina lalais mas iha Europa ne’eba mos iha problemas barak.”

 

“Problema kona ba konvensoeins internasionais rasik mos ne’ebe balun lee iha jornal maka lee tuir, Ida ne’e be see rai sira ne’ebe dezenvolvidu teb-tebes ona hanorin ita dehan ita tuir konvensoeins sira ne’e entaun ita sente katak sira tebje foo izemplu diak mai ita. Se sira la foo izemplu halo ita (liu husi liman rua foo sina entre aspas) hau tau kestaun bo’ot ida dehan demokrasia ida ne’e atu halo saida?”

 

“Rai bo’ot teb-tebes ida, riku teb-tebes ida, (xanana hamnasa sinsita) riku teb-tebes ida…..Timor Leste monu iha Australia laran ne’e (xanana hamanasa sinista tan hodi liman karuk nia liman fuan bo’ot sukit ba ninia kukun ida seluk) hanesan rai henek musan ida monu iha tun ba tasi ibun. Nune’e maka ita la aceita katak uza fali intelijencia militar atu esplora ita nia seidauk iha kbi’it ne’e, ita nia frakeza no ita nia inpreparasaun.”

 

“Timor Leste hanesan nasaun ne’ebe infrenta problemas bo’ot hafoin de referendum no povu sei susar I nasaun infrenta problemas barak wainhira hetan ninia ukun rasik an maka Xanana dehan, “ho problema sira ne’e hotu ita labele aceita rai bo’ot teb-tebes ida mai fali uza intelijencia militar esplora ita nia…., ha’u la heteten be’ik mas ita maka la hatene tan ba ita nia inpreparasaun ne’ebe ita seidauk bele hatene.”

 

Primeiru Ministru Timor leste ne’e esplika mos katak dala barak antes ne’e jornalista sira kestiona ona kona ba kestaun surveilance maibe ulun bo’ot governu ne’e sempre koko ses de’it no la hatan no husu atu hein de’it.

 

“Di’ak liu rona, dala ruma imi husu, ha’u la ko’alia, la ko’alia tan ida ne’e. Tan ba ita mos embora sei ki’ik, embora rai ida sub dezenvolvidu no ita iha problemas barak mas ita mos iha ita nia idolidade katak ita mos ema toh. Hanesan manatutu karik dehan ita mos ema toh?”

 

“Ne’ebe bu’;at uluk ko’alia tiha uitoan. Ko’alia tiha uitoan ona mas no fin ita hetan ema ida ne’ebe informa. Prosesu ne’e lori kleur la’os dehan tiba-tiba de’it mosu mai ita dehan (xanana montra signal hanesan hakfodak iha ninia matan no ibun hatudu hakfodak no fiar kedan) la’e, ita estuda, hare no estuda, hare, konsulta. “

 

“Ita konsulta profesores de Direitu internasional sira ne’ebe top (Xanana nia liman karuk foti hodi foo sinal katak hili ema sira ne’ebe matenek duni) la’os ida be arbiru ka biasa, la’e top (dala ida Xanana foo sinal kona ba nivel matenek ema ne’ebe governu hili). Ema hotu kuinese no mundo tomak kuinese ne’ebe dehan sim kapas hateten lori (ba tribunal). Ne’e maka ami prepara hare hotu, konsulta ida ne’e, konsulta ida ne’eba maka ha’u hakerek surat ida ba governu Australia dehan di’ak liu ita tuur ko’alia. Tan ba bu’at ne’ene la di’ak. Bu’at ne’ene imi halo sala. Maibe governu Australia nega, oiii la’e….(Xanana halo jeitu karik sinal troza ho loke liman). Tuir Pm Xanana dehan ba ninia parte katak, “imi la iha provas, bu’at ne’e nune’e, nune’e. Ha’u dehan, la’e, ami iha ne’e maka ami mai, ha’u hakerek surat mai.”

 

“Depois sira haruka especial envoi mai mos ami deskute. Sira haruka ema seluk mai, sira seluk hasoru mak ita nia tim ministru Alfredo ho sira seluk. Ba sira ne’e dehan ita hanesan eeee imi ne’e se, ne’e ami lakohi, la’e, la’e…to’o sira haruka ministru ida mai hasoru ha’u. Ha’u dehan ba ministru ne’e, ba dehan ba primeira ministra katak ami la presiza herois . Problema iha, mas ba ami nia prinsipiu hanesan ne’e, relassoeins ho Australia la’o hanaftin I ita iha problema ita tuur iha ne’eba atu ita resolve ita la (Xanana foo sinal la kahor problemas ho relasaun) kahor. Tan povu Timor Leste ne’e la’os povu ida ke irasional, la halo tuir hanesan fatin balun to’o sunu karik bandeira ka sama karik bu’at sira ne’e. Ne’e la’e, povu ida ne’e povu edukadu nune’e ita tenke hatudu nafatin ba mundo katak ita embora ki’ak, embora ki’ik mas ita ne’e povu ida ke matenek. Tan ba matenek ne’e la’os hasai PHD maka matenek. Ita nia ferik katuas sira iha foho no la hatene lee ne’e mak matenek.”

 

“Ne’e duni komo sira (Governu Australia) lakohi simu atu tuur. Tuur para ita atu ko’alia maka ha’u hakerek surat dehan pronto, iha uluk mos ha’u aviza beibeik dehan imi lakohi tuur ita ko’alia entaun dalan dook (Xanana foti nia liman loos ba leten hatudu ba kotuk foo sinal ba Den Haag) ooh ba iha dook. Sira hatene, hodi ida ne’e maka ha’u hakerek fali tan surat ja ke imi lakohi tuur ko’alia  para bu’at ne’e ita resolve ho di’ak entaun haruka ba iha ne’eba. La’o, sira mos prepara sira nia tim. Arbitrazen ne’e presiza nain tolu (Xanana hatudu liman fuan tolu husi ninia liman karuk). Ita foo ita nian ida, sira foo sira nian ida no rua ne’e hotu maka hili fali nia xefe. Hotu, la’o ho kapas.”

 

“Foufoun ne’e ami dehan ami lakohi foo noticia sai. Imi (xanana hatudu liman ba jornalista sira ne’ebe participa konferencia imprensa) mos dala ruma husu hau dehan la’e, la’e, lakohi foti. Governu Australia foti uluk (xanana foti nia kapas rua no halo oin hanesan troza) foti uluk maka ko’alia uitona, ko’alia uitoan hodi dehan katak ita maka ladun di’ak.”

 

“Ne’ebe foin prepara hotu ba too iha dia 5 foin loron rua kotuk liu ba, atu ba ko’alia bainbain temi procedur ka prosedimentu. Prosedimentu oin nusa maka ita hatama, sira responde depois saida tan karik.”

 

“Ne’ebe ami nia preokupasaun kona ba ita nia testamunia. Ita hatene ona testamunia la iha oin nusa, ema la fiar ita dehan nee ita inventa. Ne’e maka iha dia 5 ne’e atu husu ba Tribunal dehan alert aba Australia atu bele proteje testamunia para nia presiza karik semo ba iha ne’eba (xanana dala ida tan ho liman loos foo sinal ba kotuk) para nia foo ninia depoimentu. Ne’e iha dia 5, loron rua ba kotuk. Mas arogansia ida ne’ebe dehan ita bo’ot liu, ita riku liu no ita matenek liu hatudu mai, hatudu fali beikten. Ba asaltu fali ita nia advogado nia uma hasai sasan hotu kona ba be kazu ida ne’e. Ba lori, ita nia testamunia lori ba investiga. Ne’ebe atan oan ha’u ne’e atu analiza karik situasaun ne’e, ha’u dehan O tauk ka, o mo’e ka, O iha problem aka. Se uluk dehan la’e nusa maka agora mosu fali problema ida ne’e.”

 

“Depois aat liu maka prokurador ne’ebe foo ordem atu ba tama halo bu’at sira ne’e hotu dehan katak  ne’e tan ba seguranca nasional. (Xanana hatudu jeitu goza Australia) Waooo….ita atu invade Australia? (Xanana lolo nanal tutun sai hamnasa sinista) Ita atu tau bomba haruka droll, aviaun droll sir aba so’e hela iha asutralia? Waooooo…governu Australia haluha tiha I haluha tiha dezde invazaun mai to’o iha ne’ene. Haluha hotu? Haluha tiha katak sira nune’e hela (xanana nia liman fuan ida husi liman karuk kadik fali ba liman fuan seluk husi liman loos sinal servisu hamutuk) ho Indonesia ne’e maka jornalista Australia sira mate iha Balibo ne’e sira nonok (Xanana hodi liman rua taka ba ninia ibun) hatene, sira hatene mas nonok hela (xanana hodi liman rua taka ba ninia ibun). Bu’at sira ne’e hotu to’o ministru negosiu estranjeiru rua (PM Xanana ko’alia no ninia liman oan rua husi liman foo sinal katak alin alatas ho gareth evans ho aviaun semo) iha ita nia bayu undan nia leten ne’e maka asina hemu sampaina furak loos.  Ita nia riku soin ne’e fahe dehan o nia lima nolu no ha’u nia lima nolu. Fahe ita nian ne’e maka lima nolu lima nolu persen wainhira ita sei mate hela.”

 

“Ida ne’e maka ta’uk tau dehan security, security reasons no nasional security, ha’u admira tebtebes. Tan ba ne’e maka ha’u dehan atu matenek to’o iha ne’eba dala ruma beik.”

 

“Ne’ebe povu ida ne’e tenke hatudu nafatin katak nia iha idonidade, nia iha integridade.”

 

“Agora hasai tiha ita nia testamunia nia pasaporte karik iha den hag ne’eba husu karik nia ba halo nia depoimentu nia labele sai. Ne’e arogancia. Ne’e aogancia, arogancia,  dehan o (Timor Leste) kiik oan ne’e o hakarak saida? Ne’e falta moral I falta de etika. Pela primeira vez maka ha’u rona uza fali intelijencia militar ba rona problemas ida bee bisnis ninian. Ne’ebe demokrasia mak hanesan ne’e, komo rai bo’ot rai riku hakarak hatudu katak bele nafatin domina kiik oan sira ne’e hodi nune’e sira dehan nusa? Atu intimida ami  (Xanana hatudu ba ninia hirus matan).”

 

“Ita bo’ot sira balun kala lembra, ha’u la’o timor tomak kona ba planu estratejiku, ha’u ko’alia beibeik. Ha’u ko’alia beibeik I iha fatin balun, ema balun mata-mata hela, ha’u hatene I ha’u dehan o mata-mata. Ne’enbe ha’u dehan, ha’u agora hakilar Australia karik ha’u tauk atu ba Australia se la’e sira oho ha’u. Bu’at sira ne’e hotu…(xanana hatudu la preokupa kona ba ninia situasaun).”

 

“Mas ha’u tenke dehan katak ha’u tauk hela. Ha’u preokupadu tebtebes ho ita nia testamunia. Sira maka husu ha’u oin nusa? Ha’u dehan elimana tiha iha fatin seluk mos ema halo. Testamunia sai, trabrakan mobile ma ida la responsabiliza.

Agora ida ne’e de’it ba tiha nia hodi halo nusa entaun Australia tauk saida? Australia dehan katak la iha mas Australia tauk saida? Security reasons? Security reason ita ho ita nia F-FDTL ne’e ba asalta? Ho ita nia roh rua kiik oan ne’e it aba tiru malu iha tasi ne’eba?”

 

“Ne’ebe ha’u sente kontente. Ha’u sente kontente dala ruma ita ko’alia-ko’alia, sira temi dehan wahh foin maka ami hanorin ba, foin maka hamriik (Xanana hatudu nia liman no doko aan ba karuk no loos foo sinal nakdokohela) arogante tebtebes. Mas la’e, la’os arogancia. Hatudu de’it katak ita mos bele hanoin ho ita nia kakutak mas sira temi ita arogante. Sira (Australia) nia agrogancia ne’e mak dehan imi (TL) kiik oan nune’e ami sei hanesan imi beibeik. “

 

“Ne’e maka ha’u ko’alia tiha ona kleur bainhira la’o Timor tomak, kinentus anus Portugal sira todan hela iha kapas karuk (Xanana hatudu ba ninia kapas karuk nia leten) vinte kuatru anus ho Indonesia sira todan iha kapas sorin loos (Xanana ninia liman loos hatudu ba ninia kapas sorin loos nia leten) Ha’u moris (xanana nia liman sorin loos hatudu ba nia hirus matan) ida la mai tuur iha nia ulun leten (PM Xanana ninia liman sorin loos hatudu ba ninia ulun leten).”

 

“Maibe ha’u husu de’it, ita atu manifesta nia desagradu ka ita nia lakontente ho di’ak. La’os ba estraga no la’os ba tolok. Hatudu katak povu ida ne’e povu matenek. Ne’ebe ha’u husu ba jovens sira, ha’u ba organizasoeins sira ne’ebe dehan prepara aan atu manifestasaun, ba la’o neineik fila ba uma. Ha’u lakohi haree vidru ida rahun. Lakohi hare kareta ida rahun, la’e ha’u ka’er. Ita tenke hatudu ba mundo katak ita kiik, sei kiak no sei apriende mas ita hatene hatudu ba mundo katak ita matenek. Ne’ebe, ha’u lakohi ema tolok malu, la’e ita tenke hatudu Timor oan matenek. Nia la satisfeitu nia hakilar de’it hoiii nune’e.”

 

Ketiona kona ba Avogado ne’ebe Timor Leste iha Xanana esklarese katak advogado Timor leste ninian, “matenek tebes ida ita tenke hili ema ne’ebe ho laran di’ak  La’os katak ema hotu-hotu aat iha mundo. Ema balun iha integridade no ita fiar. Ita la ba hili ida bee baratu baratu ne’e la’e, ita selu mas ita hatene katak ema ne’ene iha integridade.“

 

Husu karik karik iha impaktu negative ruma wainhira testamunia governu australia la husik ba foo deklarasaun, Xanana dehan “imposible. Sira (Australia) maka tuir ha’u nia malandru ne’ebe dehan tabrakan mobil, lakon tiha aahhh impaktu ne’e ita la konsege apresenta. Nia sei moris, ha’u foo ona esteitment husu ba Primeiru Ministru Tony Abbot dehan katak ha’u husu ninia seguranca. Seguranca katak labele akontese bu’at ida ba nia. Tabrakan mobil ne’e ita deskonfia ona. Impaktu ne’gativu ha’u sente la’e, so karik tabrakan mobil ida ou ba han iha fatin ruma maka derepenti de’it nia sente katak kabun moras aahhh ida ne;e maka maladrista tradisional intelijencia sira nian ne’e halo hanesan ne’e.“

 

“Ne’ebe ha’u halo ona esteitmentu ba Primeiru Ministru Tony abbot katak favor ida garante witness nia safety. Safety fiziku.” (REMATA).

Last modified on
Tempo Semanal

Ho hakraik an Tempo Semanal hato'o komprimentos ba laitor sira katak, Jornal Tempo Semanal hahu mosu iha imi le'et atu fasilita informasaun ba imi. Tamba ne'e ami presiza ita boot sira nia tulun atu ekipa jornal ne'e nian bele halao servisu jornalismu ho didiak.

Jornalista Jornal Tempo Semanal, bandu atu hetan envelope ka sasan ruma husi fontes informasaun sira.

Website: www.temposemanal.com

Media

Copyright © 2014 Agora Tempo Intermedia Ltd. All Rights Reserved.
Online since February 01, 2013
Creative Commons License
This work by Tempo Semanal is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Top Desktop version